Cuốn sách “Escalante – Người thầy xuất sắc nhất nước Mỹ” của nhà báo, nhà nghiên cứu giáo dục Jay Mathews kể lại một câu chuyện như thế. Tác phẩm được xuất bản lần đầu năm 1988, có độ dài khoảng 362 trang ở ấn bản đầu tiên, do Henry Holt xuất bản.
Nhân vật trung tâm của cuốn sách là Jaime Escalante, một giáo viên toán người Bolivia di cư sang Hoa Kỳ. Ông đã trở thành một trong những biểu tượng nổi bật của giáo dục Mỹ nhờ hành trình giúp những học sinh thuộc một cộng đồng còn nhiều khó khăn vươn lên trong môn toán cao cấp.
Điều đặc biệt của câu chuyện không nằm ở những con số khô khan của toán học. Điều đặc biệt nằm ở niềm tin của một người thầy đối với học trò.
Jaime Escalante từng là một giáo viên tại Bolivia. Khi đến Hoa Kỳ, ông phải đối mặt với nhiều trở ngại để có thể tiếp tục nghề dạy học. Theo các tư liệu về cuộc đời ông, Escalante đã phải vượt qua những yêu cầu về bằng cấp và hệ thống giáo dục của Mỹ trước khi có thể đứng lớp tại California. Cuối cùng, ông đến Garfield High School ở East Los Angeles, đây là một môi trường giáo dục đầy thử thách.
Nhiều học sinh tại trường xuất thân từ những gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn. Không ít học sinh bị xã hội nhìn nhận bằng những định kiến tiêu cực.
Nhiều người cho rằng các em khó có thể đạt được những thành tích học tập cao.
Nhưng Escalante không chấp nhận cách nhìn ấy.
Ông nhìn thấy ở học sinh khả năng chưa được đánh thức.
Ông không bắt đầu bằng câu hỏi: “Em yếu đến mức nào?”.
Ông bắt đầu bằng câu hỏi: “Em có thể tiến xa đến đâu nếu thực sự cố gắng?”
Đó chính là tinh thần xuyên suốt cuốn sách. Jay Mathews không chỉ kể lại một câu chuyện thành công đơn giản. Ông tìm hiểu cuộc đời của Escalante, những năm tháng ông sống và làm việc tại Bolivia, quá trình di cư, những khó khăn khi bắt đầu cuộc sống tại Mỹ, rồi hành trình ông từng bước xây dựng một môi trường học tập đặc biệt tại Garfield High School. Tác giả cũng đưa người đọc đến với những đồng nghiệp, nhà quản lý và học sinh đã góp phần tạo nên câu chuyện giáo dục đặc biệt này. Vì vậy, “Escalante – Người thầy xuất sắc nhất nước Mỹ” không đơn thuần là tiểu sử của một giáo viên.
Đó còn là một cuốn sách về niềm tin, nghị lực, trách nhiệm, giáo dục và sức mạnh của kỳ vọng tích cực. Một trong những điểm nổi bật nhất trong câu chuyện là việc Escalante đưa học sinh đến với giải tích nâng cao. Đây vốn là môn học đòi hỏi kiến thức, sự kiên trì và một quá trình luyện tập nghiêm túc. Thế nhưng Escalante tin rằng học sinh của mình có thể học được.
Ông tạo ra một môi trường trong đó học sinh được thử thách nhưng đồng thời cũng được động viên. Và những kết quả sau đó đã gây chú ý lớn. Năm 1982, học sinh của Escalante tại Garfield tham dự kỳ thi giải tích AP và đạt kết quả đáng chú ý. Sau đó, một số bài thi bị nghi ngờ và học sinh phải thi lại. Kết quả thi lại đã củng cố mạnh mẽ thành tích của các em và đưa câu chuyện của Escalante trở thành tâm điểm chú ý của công chúng. Đây là một trong những nút thắt quan trọng của cuốn sách. Bởi phía sau những điểm số ấy là một câu hỏi lớn hơn: “Một học sinh có thể đạt được điều gì khi người thầy thực sự tin vào năng lực của em?”. Câu hỏi ấy vẫn còn nguyên giá trị đối với giáo dục hôm nay.
Đặc biệt, đối với những người làm công tác giáo dục, câu chuyện của Escalante gợi ra một bài học rất sâu sắc: Đừng vội đóng khung học sinh bằng hoàn cảnh xuất thân.
Một học sinh có thể đang học yếu hôm nay nhưng không có nghĩa em sẽ yếu mãi mãi. Một học sinh thiếu tự tin hôm nay không có nghĩa em không thể trở thành người xuất sắc trong tương lai. Một học sinh đến từ gia đình khó khăn không có nghĩa em phải chấp nhận một tương lai thấp hơn. Một môi trường giáo dục còn nhiều hạn chế không có nghĩa ở đó không thể xuất hiện những thành công lớn. Escalante đã chứng minh điều đó bằng chính lớp học của mình. Ông không hạ thấp yêu cầu để học sinh dễ dàng đạt kết quả. Ngược lại, ông nâng kỳ vọng và tìm cách giúp học sinh đủ khả năng đáp ứng kỳ vọng ấy. Đây chính là một tư tưởng giáo dục rất đáng suy ngẫm.
Kỳ vọng cao phải đi cùng sự hỗ trợ cao.
Không thể chỉ nói với học sinh rằng “Em phải cố gắng”.
Người thầy cần chỉ cho học sinh cách cố gắng.
Không thể chỉ yêu cầu học sinh đạt thành tích.
Người thầy cần đồng hành với học sinh trên con đường đạt thành tích ấy.
Không thể chỉ phê bình khi học sinh thất bại.
Người thầy cần giúp học sinh hiểu vì sao mình thất bại và làm thế nào để tiến bộ. Escalante đã dành rất nhiều thời gian cho học sinh. Ông không xem giờ học chỉ giới hạn trong bốn bức tường lớp học. Ông sẵn sàng dạy thêm, ông hướng dẫn học sinh ngoài giờ, ông quan tâm đến quá trình tiến bộ của từng em và ông tìm cách làm cho học sinh hiểu rằng toán học không phải là một cánh cửa chỉ dành cho một nhóm người đặc biệt.
Toán học có thể thuộc về tất cả những ai sẵn sàng học tập nghiêm túc.
Đây cũng là lý do câu chuyện Escalante trở nên nổi tiếng. Sau này, câu chuyện của ông còn được chuyển thể thành bộ phim “Stand and Deliver”, góp phần đưa hình ảnh người thầy toán học này đến với đông đảo công chúng. Tuy nhiên, cuốn sách của Jay Mathews cho người đọc một góc nhìn rộng hơn về con người thật, hành trình nghề nghiệp và môi trường giáo dục phía sau câu chuyện nổi tiếng ấy. Điểm đáng quý trong cách viết của Jay Mathews là tác giả không biến Escalante thành một nhân vật hoàn toàn lý tưởng hóa. Điều quan trọng là họ có mục tiêu giáo dục rõ ràng, có trách nhiệm với học sinh, có niềm tin vào khả năng tiến bộ của các em và sẵn sàng dành tâm huyết để biến niềm tin ấy thành hiện thực.
Thông điệp cuốn sách rất gần gũi:
“Đừng để người khác quyết định giới hạn của mình.”
Có thể hôm nay chúng ta chưa giỏi.
Có thể hôm nay chúng ta còn mắc nhiều lỗi.
Có thể hôm nay chúng ta chưa tìm thấy môn học mình yêu thích.
Nhưng điều đó không có nghĩa tương lai đã được quyết định.
Điều quan trọng là chúng ta có dám học không.
Có dám thử không.
Có dám thất bại không.
Có dám làm lại không.
Và quan trọng nhất là có tin rằng mình có thể tiến bộ hay không.
Đó chính là tinh thần mà câu chuyện về Escalante truyền lại.
Đặc biệt, học sinh THPT có thể đọc cuốn sách để hiểu rằng thành công không phải lúc nào cũng bắt đầu từ một hoàn cảnh thuận lợi. Nhiều khi, thành công bắt đầu từ một quyết định rất đơn giản: Không bỏ cuộc.
Đối với các thầy cô giáo, đây là cuốn sách giúp chúng ta nhìn lại nghề nghiệp của mình.
- Dạy học không chỉ là truyền đạt kiến thức.
- Dạy học còn là truyền niềm tin.
- Một bài giảng có thể kết thúc sau 45 phút.
Nhưng một lời động viên đúng lúc có thể theo học sinh suốt nhiều năm.
Một lời nhận xét tích cực có thể giúp một học sinh lấy lại tự tin.
Một cơ hội được trao đúng lúc có thể thay đổi hướng đi của một cuộc đời.
Và một người thầy tận tâm có thể trở thành ký ức đẹp nhất trong tuổi học trò của một con người. “Escalante – Người thầy xuất sắc nhất nước Mỹ” vì thế không chỉ kể câu chuyện về toán học. Cuốn sách kể câu chuyện về con người. Và trên hết, đó là câu chuyện nhắc chúng ta rằng:
- Giáo dục có thể thay đổi cuộc đời.
- Người thầy có thể đánh thức những khả năng đang ngủ quên.
- Một học sinh được tin tưởng có thể làm được nhiều hơn những gì người khác tưởng tượng.
Ngày nay, giáo dục đang bước vào thời kỳ chuyển đổi mạnh mẽ. Công nghệ ngày càng phát triển. Trí tuệ nhân tạo đang thay đổi cách học tập. Kho học liệu ngày càng phong phú. Nhưng dù phương tiện giáo dục có thay đổi đến đâu, một yếu tố vẫn không thể thiếu. Đó là mối quan hệ giữa người thầy và người học.
Nếu phải chọn một thông điệp quan trọng nhất từ cuốn sách, tôi xin chọn:
“Đừng đánh giá thấp học sinh chỉ vì hoàn cảnh của các em.”
Hãy trao cho học sinh cơ hội.
Hãy đặt ra những mục tiêu có ý nghĩa.
Hãy hướng dẫn các em từng bước.
Hãy kiên trì.
Hãy động viên.
Hãy tin tưởng.
Và hãy giúp các em tự tin nói rằng:
“Tôi có thể làm được.”
Đó cũng là lý do “Escalante – Người thầy xuất sắc nhất nước Mỹ” xứng đáng có một vị trí trong tủ sách của mỗi nhà giáo, mỗi thư viện trường học và mỗi bạn trẻ yêu thích những câu chuyện về giáo dục, nghị lực và sự vươn lên.
Xin mời quý thầy cô và các em học sinh tìm đọc cuốn sách để gặp một người thầy đặc biệt.
